Akarsular Nedir Vikipedi



Akarsular
a)Akarsuyun oluşumu
Yeryüzündeki yatakların değişik büyüklüklerdeki yataklar içerisinde su toplanır ve bu yatak boyunca akmasına akarsu denir. Akarsuların küçüklerine dere denir. Büyüklerine ise çay nehir denir. Akarsuyun çıktığı yere kaynak. Akarsuyun aktığı yere yatak denir.
Akarsuyun birim zamanda aldığı yola akarsuyun hızı denir. Bu hız mualine denilen araçla ölçülür.

b)Akarsuyun ağları Su bölümü ve Akarsu Havzaları
En küçük dereden ana ırmağa kadar bir akarsuyun beslenme havzası içinde tüm kollarıyla birlikte oluşturduğu su yolu örgüsüne akarsu ağı denir. Havzaları birbirinden ayıran doğal sınıra su bölümü çizgisi denir.
Akarsuyun denize ulaştırabilen havzalara açık havza ulaştıramayan havzalara ise kapalı havza denir.

c)Akarsuyun debisi ve rejimi
Bir akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinde bir saniyede geçen suyun m3 cinsinden miktarına debi denir. Bir akarsuyun debisinde yıl boyunca değişmeye rejim denir.

d)Selintiler ve Akarsular
Yüzeyleri kaplarcasına akan sulara selinti denir. Bir akarsuyun aşındırma gücü; su miktarı eğim bitki örtüsü akış hızı yük miktarıdır.

A)TÜRKİYE’DE SELİNTİLERİN OLUŞTURDUĞU AŞINDIRMA ve
BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

a)Kırgıbayır
Kimi yerleri yüksekçe kimi yerleri yarıntılar biçiminde olan şekillere denir. (Nevşehir yöresi)

b)Peri Bacaları
Volkan tüflerinin yaygın olduğu bir arazide sellenme sonucu oluşmuş yer şekilleridir. Üstteki dirençli kayalar aşınmadığı için şapka şeklinde bir görünüm oluşmuştur. (Afyon)

c)Birikinti Konileri
Bir dağ yamacında aşağıya inen akarsuyun eğimi azaldığında taşıma gücüde azalır ve taşıdığı alüvyonları koni şeklinde biriktirir. Buna denir. Birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşan ovalara Dağ eteği ovası denir.

B)AKARSULARIN AŞINDIRMASI İLE OLUŞAN YER ŞEKİLLERİ

a)Vadiler
İçinde akarsuların aktığı kaynaktan ağza doğru sürekli inişli olan uzun çukur alanlarıdır. Dört çeşit vadi vardır

V vadi V harfi biçimindeki vadilere denir.
Tabanlı vadi orta çığırlarda;eğim az su miktarı fazladır. Derinlemesine hem de yanlamasına aşındırma yapar Yayvan Vadi yanlama aşındırma ile vadi yamaçları aşınıp yatıklarşır.
Yarma vadi Bir düzlükte akmakta olan akarsu önüne çıkan kabarıklığı dar ve derin bir biçimde yardıktan sonra yeniden düzeyi çıkarsa olur.
Kanyon vadi çözünebilir taşların bulunduğu arazilerde akarsu bir yandan aşındırma yaparken bir yandan da taşlar çöker. Sonuçta dar derin ve dik duvarlı vadiler oluşur.

b) Dev Kazanı
Akarsuların çağlayan ve çavlanların yaparak döküldükleri yerlerde aşınma sonucu oluşan çukurluklara dev kazanı (büğet) denir. Türlü Büyüklükte olabilir.

c)Sekiler
Akarsuların iki yakasındaki yamaçlarda görülen basamak biçimindeki yer şekilleridir.. bu derinleştirme sonucu eski vadi tabanı yukarıda bir basamak halinde kalır ki buna seki denir.

d)Yontuk düzler (Peneplen)
Akarsuların aşındırma faaliyetlerinin son döneminde oluşan dalgalı düzlüklere denir.

C)AKARSU BİRİKTİRMESİ İLE OLUŞAN YERŞEKİLLERİ
Akarsu biriktirmesi sonucu oluşan başlıca şekiller şunlardır;

a)Deltalar
Akarsuyun göle yada deniz ulaştığı yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesi sonucu oluşur. Bir deltanın oluşabilmesi için Akarsuyun belli büyüklükte olması Denizin çok derin olması Kıyı boyunca güçlü akıntıların olmaması gerekir. (Çukurova Bafra)

a)Birikinti Ovası
İç kısımlardaki alanların alüvyonlarla dolması sonucu oluşur. 2 çeşittir.

Dağ içi ovalar
Dağlık alanların iç kısımlarda az eğimli yerlerde karstik çanaklarda ya da tektonik çöküntülerde birikme sonucu oluşur. (Erzincan ovası)

Dağ eteği ovaları
Bir dağın yamacından aşağı inen akarsu ve sellenme sularının oluşturduğu birikinti ovasıdır.

c)Birikinti Konileri
Akarsuyun taşıdığı alüvyonların yelpaze biçiminde çökelir. Bu çökmeye denir.

Menderesler
Akarsuyun aşındırma ve biriktirme sonucu faaliyetlerin ortak sonucu oluşan yer şekillerinin en yaygın olanları mendereslerdir.
Yatak eğimi azalmış olan bir akarsu düzenli büklümler yaparak sağa sola dolana dolana akar. Buna menderes denir. (Gediz nehri B.Menderes)

YER ALTI SULARI ve KAYNAKLAR
Dağınık tortulların içerisinde ya da kaya oyuklarında toplanmış suya rastlanır. Buna yer altı suyu denir.

Kaynaklar
Yer altı sularının kendiliğinden yer yüzüne çıkmasına denir. IV çeşittir.
Kırıklı yapıların bulunduğu yerlerde fay kaynağı yamaçların yer altı suyu tablasını kestiği yerlerde yamaç kaynağı kalkerli yapıların bulunduğu yerlerde ise karstik kaynaklar yer altı sularının bulunduğu yerlerde insanların sondaj yapmasıyla artezyen kaynaklar oluşur.

TÜRKİYE’DE KARSTİK SULAR AŞINDIRMA VE BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
Kolayca çözünen taşların yaygın olduğu yerlerde oluşan yer şekillerine karstik şekiller denir. (Toroslar)
Yanları dik ağız kısımları türlü genişlikte olabilen derin doğal kaynaklara obruk denir. (Obruk gölü)

Dolinler (düdenler koyaklar)
Kalkerli arazilerde çözünmeler ya da çözünme ile birlikte çökmeler sonucu oluşmuş çukurlardır. Çapları birkaç yüz metre arası değişir. Bunun diğer adı da “su yutan”dır.
Dolinlerin genişleyip birleşmesi sonucu gölovalar (polyeler) oluşur.

Kör Vadiler
Suların bir su yatağından yer altına daldığı vadilerdir. Karstik arazilerin yaygın şekillerinden biri de lapyalardır. Kireç taşlarının çözünmesiyle mağaralar oluşur. Mağaralarda sarkıt ve dikitler bulunur. Yer altı sularının çözündürdüğü Maddelerin çökelmesi sonucu oluşan yer şekillerine travertenlerdir. Bunların beyaz olmasının nedeni üzerinde kalker tüflerinin olmasıdır.

GÖLLERİN OLUŞUMU
Karalarda ki çanak ve tekne gibi küçük alanlarda birikmiş sulara denir. Kara içerisinde ne kadar çok büyük olursa olsun eğer denize bağlı değil ise göl olur. Göller oluşumlarına göre beş gruba ayrılır.

a)Tektonik göller
Yer hareketleri sırasındaki kırılmalar kıvrılmalar ve epirojenik hareketler sonucu oluşur. (Hazar gölü)

b)Volkanik göller
Volkanik çanaklarda biriken suların oluşturduğu göllerdir. Bu göller sönmüş volkanların kraterlerinden oluşur.

c)Karstik göller
Çözünebilir taşlardan oluşmuş çanaklarda biriken suların oluşturduğu göllerdir. Bu göller kireç taşı ve alçı taşının olduğu yerlerde görülür (Dalmaçya)

d)Buzul ve sirk gölleri
Örtü buzulları ile dağ buzullarının oluşturduğu çanaklarda yer alan göllerdir. (İsviçre’de var)

e)Karma yapılı göller
İç ya da dış gücün etkisiyle oluşan çanak bir başka gücün etkisiyle büyütülüp derinleştirilmesine denir. (Van gölü)
Karma yapılı göllerin çoğu bir çanağın önünün dış güçler iç güçler ve insanlar tarafından kapatılmasına set gölleri denir.
Karma yapılı göller arasında altı gruba ayrılır
Volkan Akarsu Kıyı Heyelan Buzul taş Baraj gölleri gibi.

1)Tektonikvolkan set gölleri Bir çanağın volkanlardan çıkan lav ve katı maddelerin kaplanması ile oluşan göllerdir. (Van gölü)
2)Akarsu set gölleri Akarsuların taşıdıkları alüvyon ve tortulların bir çanağın önünü tıkaması sonucu oluşur. (Çamiçi)
3)Kıyı set gölleri Dalga biriktirmesi ile oluşan kıyı okların veya kordonların kıyı önünü kapatmasıyla oluşur. (B.Çekmece gölü)
4)Heyelan set gölleri Yer göçmeleri ve kaymaların bir çanağın önünü kapatması ile oluşur. (Tortum Abant vb.)
5)Buzul taş set gölleri Buzul taşların bir çanağın önünü kapatması ile oluşur.
6)Baraj gölleri insanların bir vadinin önüne set yaparak oluşturduğu gölleridir

Sizlerde Konu Hakkında Yorum Yapın